نويسنده: محتشم مؤمنى

1ـ درخت و تسبيح خداوند

براساسِ آموزه هاى قرآن كريم، هر چه در عالم آفرينش، لباسِ هستى پوشيده و «هست» گرديده با زبانِ حال و قال به تسبيح و تقديسِ خداوند متعال مشغول اند.

هر كس به زبانى صفتِ حمدِ تو گويد

بلبل به غزلخوانى و قمرى به ترانه

ما آدميان به دليل محصور بودن در حصار ماديات و سرگرم شدن به تأمين حوائج مادى خويش ـ كه گاه با گناه و نافرمانىِ خداوند نيز همراه مى شود ـ از درك اين ذكرِ پيوسته آفريده هاى خداوند ناتوانيم:

( وَ اِنْ مِنْ شَىْء اِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ ) [5]

«و هيچ چيز نيست مگر اينكه با تسبيح به ستايش او مشغول است وليكن شما تسبيح آنها را درك نمى كنيد.»

با عنايت به آيه فوق و دهها نظير آن، در مى يابيم كه «درخت» نيز كه جزئى از عالَمِ مخلوقات است، هماهنگ با سايرِ اجزاى هستى، صبح و شام به تسبيح، تحميد و تهليلِ آفريننده تواناىِ خويش مى پردازد.

اين تسبيح چگونه صورت مى گيرد؟ آيا اين تسبيح به زبان قال است يا به زبانِ حال؟ علامه طباطبايى ـ قدس سره ـ در جلد 13 الميزان، در تفسير اين آيه شريف بحثِ مفصلى را در پاسخ به اين پرسش مطرح فرموده كه ما به منظور رعايتِ اختصار تنها به ذكر جملاتى از آن، بسنده نموده، خوانندگانِ ارجمند را به خواندن كامل آن، دعوت مى كنيم.

علامه طباطبايى ـ قدس سره ـ مى نويسد:

«... حق اين است كه تسبيح تمامىِ موجودات تسبيح حقيقى و قالى است; چيزى كه هست قالى بودن لازم نيست حتماً به الفاظ شنيدنى و قراردادى بوده باشد. پس اينكه فرمود: ( تُسَبِّحُ لَهُ السَّمواتُ السَّبْعُ وَ الاَْرْضُ وَ مَنْ فيهِنَّ ) [6] تسبيح حقيقى را كه عبارت است از تكلم براى هر وجودى اثبات مى كند. آرى هر موجودى با وجودش و آنچه مربوط به وجودش مى باشد و با ارتباطى كه با ساير موجودات دارد، خداى را تسبيح مى كند و بيانش اين است كه پروردگار من منزه تر از اين است كه بتوان مانند مشركين نسبت شريك و يا نقص به او داد; و اينكه فرمود: ( وَ اِنْ مِنْ شَىء اِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ) ، مقصود اين است كه بفهماند تسبيح براى خدا اختصاص به طايفه و يا نوعِ معينى از موجودات ندارد، بلكه تمامى موجودات او را تسبيح مى گويند ... .»

نتيجه آنكه تمامى هستى ـ و از جمله درخت ـ پيوسته به تسبيح خداوند مشغول اند و اين تسبيح به زبانِ قال و به تعبير بهتر با كلام صورت مى گيرد.

ناگفته نماند كه هر چند دركِ اين تسبيح موجودات براى آدميان امكان پذير نيست، در اين ميان، عده اى قليل نيز يافت مى شوند كه به دليلِ مجاهدتِ مدام با نفسِ سركش و رسيدن به مراتبِ قُربِ الهى و اوج قله هاى عرفان و معنويت، جسم و جان آنها شنواىِ اسرارِ مگوىِ جهانِ هستى شده، صداى تسبيح همه موجودات را مى شنوند. مولوى مى گويد:

نُطقِ آب و نُطقِ خاك و نطق گِل هست محسوس حواسِ اهل دل

ما آشناى اين پرده پر رمز و راز نيستيم و نامحرميم، از آن رو از آن اسرار نيز بى خبريم:

تا نگردى آشنا زين پرده رمزى نشنوى گوشِ نامحرم نباشد جاىِ پيغامِ سروش [7]

2ـ درخت و سجده در برابر خداوند

در آيه 18 از سوره حج مى خوانيم:

( اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِى السَّمواتِ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوابُّ وَ كَثيرٌ مِنَ النّاسِ و ... )

«آيا نمى بينى كه سجده مى كنند براى خداوند هر كس در آسمانها و زمين است و خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها و درخت و جنبندگان و عدّه بى شمارى از مردم و ... .»

و نيز در آيه 6 از سوره مباركه الرحمان مى خوانيم: ( وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدان )

«و ستاره و درخت در حال سجده اند.»

در اين دو آيه شريف، سخن از سجده موجودات در برابر ذات مقدس پروردگار به ميان آمده و در كنار آنها از «درخت» نيز به عنوان يكى از اين ساجدان ياد شده است. اما مقصود از اين سجده چيست و چگونه صورت مى گيرد؟

براى پاسخ گويى به اين پرسش، ضرورى است نخست به معناىِ «سجده» پى ببريم. در معناى اين واژه گفته شده:

«سجده در لغت به معنى تذلل، خضوع و اظهار فروتنى است، راغب گويد: السُّجُودُ أَصْلُهُ التَّطامُنُ وَ التَّذَلُّلُ، و طبرسى فرموده: سجود در لغت خضوع و تذلل است.» [8]

همچنين بايد دانست كه سجده بر دو قسم است: تشريعى و تكوينى. سجده تشريعى همان فعلى است كه به صورت امرى واجب در اغلبِ نمازها انجام مى پذيرد; يعنى گذاردنِ پيشانى و كفِ دو دست و سر دو زانو و نوكِ انگشتان بزرگ پا بر خاك. سجده تكوينى همان است كه از معناى اين كلمه دريافت مى شود و ما پيش تر بدان اشاره كرديم. سجده تكوينى به معناى تذلل و خضوع و اظهار فروتنى است.

«حال با توجه به معناى اين واژه و اقسام آن، مى گوييم در آيه مذكور چون خداوند بحث سجده را به غير عقلا از قبيل خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها ] و درختان [ نسبت داده، خود دليل بر اين است كه مُرادِ از آن سجده تكوينى است، نه سجده تشريعى و تكليفى ... و مى فهماند كه معناى كلام اين است كه مخلوقات عِلوى و سِفلى، چه آنها كه عقل دارند و چه آنها كه ندارند، در وجودشان خاضع و متذلل در برابر عزت و كبريايى خدايند، و مُدام با هستى خود به طور تكوين و اضطرار سجده مى كنند.» [9]